Tổ chức tự trị phi tập trung (DAO) là gì? Đặc điểm, cách vận hành và ví dụ thực tế

Tổ chức tự trị phi tập trung (DAO) thực chất là gì? Bài viết sẽ giải thích dễ hiểu về đặc điểm, ưu nhược điểm, cách vận hành và các ví dụ thực tế.

1. Tổ chức tự trị phi tập trung (DAO) là gì?

Tổ chức tự trị phi tập trung (DAO), tiếng Anh: Decentralized Autonomous Organization, là một thực thể không có ban lãnh đạo trung tâm. Việc ra quyết định diễn ra theo hướng từ dưới lên, được quản lý bởi một cộng đồng tổ chức xoay quanh một bộ quy tắc cụ thể áp dụng trên công nghệ blockchain.

DAO là một tổ chức mang tính bản địa của internet (internet-native), được các thành viên sở hữu và quản lý một cách tập thể. DAO có một quỹ tích hợp sẵn (built-in treasury) mà chỉ có thể truy cập khi được sự chấp thuận của các thành viên. Quyết định được đưa ra thông qua các đề xuất mà nhóm bỏ phiếu trong một khoảng thời gian nhất định.

DAO hoạt động không cần cơ cấu quản lý phân cấp và có thể phục vụ nhiều mục đích: mạng lưới freelancer góp quỹ để trả phí thuê bao phần mềm, tổ chức từ thiện nơi thành viên duyệt các khoản quyên góp, hay công ty đầu tư mạo hiểm do nhóm sở hữu — tất cả đều có thể thực hiện dưới hình thức tổ chức này.

Trước khi đi tiếp, cần phân biệt DAO với tư cách một tổ chức mang tính bản địa của internet, với "The DAO", một trong những tổ chức đầu tiên thuộc loại này. The DAO là một dự án ra mắt năm 2016, cuối cùng thất bại và dẫn đến một cuộc chia tách lớn trong mạng lưới Ethereum.

2. (Cách vận hành) DAO hoạt động như thế nào?

Như đã đề cập ở trên, DAO là một tổ chức ra quyết định theo hướng từ dưới lên. Một tập thể thành viên sở hữu tổ chức. Có nhiều cách để tham gia DAO, nhưng thường là thông qua việc sở hữu token.

DAO hoạt động dựa trên hợp đồng thông minh (smart contract). Hợp đồng thông minh về cơ bản là một đoạn mã tự động thực thi khi một loạt điều kiện được đáp ứng. Hợp đồng thông minh ngày nay được triển khai trên rất nhiều blockchain, nhưng lần đầu tiên được sử dụng trên Ethereum.

Những hợp đồng thông minh này thiết lập các quy tắc của DAO. Sau đó, bất kỳ ai góp vốn cho DAO đều có được quyền biểu quyết và có thể ảnh hưởng đến cách tổ chức vận hành bằng việc quyết định hoặc tạo ra các đề xuất quản trị mới.

Tham khảo: Giải thích nhu cầu thị trường, đặc điểm và quy trình phát triển hợp đồng thông minh

Mô hình này ngăn DAO khỏi bị spam đề xuất. Một đề xuất chỉ được thông qua khi đa số các bên liên quan chấp thuận. Cách xác định đa số đó khác nhau tùy theo từng DAO và được quy định trong hợp đồng thông minh.

Tổ chức tự trị phi tập trung DAO hoàn toàn tự động và minh bạch. Vì được xây dựng trên blockchain mã nguồn mở nên bất kỳ ai cũng có thể xem mã nguồn. Vì blockchain ghi lại toàn bộ giao dịch tài chính nên bất kỳ ai cũng có thể kiểm toán quỹ tích hợp sẵn.

2.1. Thông thường, việc khởi chạy DAO gồm 3 bước chính

① Tạo hợp đồng thông minh: Trước tiên, một nhà phát triển hoặc nhóm phát triển cần tạo ra hợp đồng thông minh đứng sau DAO. Sau khi ra mắt, chỉ có hệ thống quản trị mới có thể thay đổi các quy tắc do hợp đồng này thiết lập, nghĩa là hợp đồng cần được kiểm thử kỹ lưỡng để không bỏ sót chi tiết quan trọng nào.

② Huy động vốn: Sau khi hợp đồng thông minh được tạo, DAO cần quyết định cách nhận vốn và cách thiết lập cơ chế quản trị. Trong nhiều trường hợp, token được bán ra để huy động vốn. Các token này trao cho người sở hữu quyền biểu quyết.

③ Triển khai: Khi mọi thứ đã được thiết lập xong, DAO cần được triển khai lên blockchain. Từ thời điểm này, các bên liên quan sẽ quyết định tương lai của tổ chức. Người sáng lập tổ chức (người đã viết hợp đồng thông minh) sẽ không còn ảnh hưởng đến dự án nhiều hơn các bên liên quan khác.

3. Vì sao Web3.0 cần đến DAO?

Vì là một tổ chức mang tính bản địa của internet, tổ chức tự trị phi tập trung (DAO) có một số lợi thế so với tổ chức truyền thống. Một trong những lợi ích quan trọng của DAO là không cần sự tin tưởng giữa hai bên.

Các tổ chức truyền thống đòi hỏi rất nhiều sự tin tưởng, đặc biệt vào những người đứng sau tổ chức thay mặt cho nhà đầu tư, nhưng với DAO, chỉ cần tin tưởng vào mã nguồn là đủ.

Vì mã nguồn công khai và có thể được kiểm thử kỹ lưỡng trước khi ra mắt nên việc tin tưởng vào nó dễ dàng hơn. Mọi hành động mà DAO thực hiện sau khi ra mắt đều phải được cộng đồng chấp thuận và hoàn toàn minh bạch, có thể kiểm chứng.

Những tổ chức như thế này không có cơ cấu phân cấp. Dù vậy, khi vẫn được kiểm soát bởi các bên liên quan thông qua token gốc, chúng vẫn có thể hoàn thành công việc và phát triển. Việc không có hệ thống phân cấp có nghĩa là bất kỳ bên liên quan nào cũng có thể đề xuất một ý tưởng đổi mới để toàn bộ nhóm cùng xem xét và cải thiện.

Xung đột nội bộ thường được giải quyết dễ dàng thông qua hệ thống bỏ phiếu, tuân theo các quy tắc đã được thiết lập sẵn trong hợp đồng thông minh. Bằng cách cho phép nhà đầu tư góp vốn chung, DAO mang lại cơ hội đầu tư vào các startup giai đoạn đầu và các dự án phi tập trung, cùng chia sẻ rủi ro và lợi ích.

Tham khảo: Web 3.0 là gì? Mạng lưới thế hệ tiếp theo dựa trên blockchain
Tham khảo: Đặc điểm và sự khác biệt giữa Web 1.0, Web 2.0 và Web 3.0

3.1. Nghịch lý Principal và Agent

Lợi ích chính của DAO là cung cấp giải pháp cho nghịch lý principal và agent. Đây là xung đột về thứ tự ưu tiên giữa một cá nhân hoặc nhóm (principal) và những người ra quyết định, hành động thay mặt họ (agent).

Tùy tình huống mà vấn đề có thể phát sinh, và một trường hợp phổ biến là mối quan hệ giữa các bên liên quan và CEO. Agent (CEO) có thể hành động theo cách không phù hợp với thứ tự ưu tiên và mục tiêu do principal (các bên liên quan) đặt ra, mà thay vào đó hành động vì lợi ích riêng.

Một ví dụ điển hình khác của nghịch lý principal-agent là khi agent chấp nhận rủi ro quá mức mà principal phải gánh chịu. Ví dụ, một nhà giao dịch có thể theo đuổi thưởng hiệu suất bằng cách sử dụng đòn bẩy cực lớn, vì biết rằng tổ chức sẽ gánh phần thua lỗ.

DAO giải quyết nghịch lý principal-agent thông qua quản trị cộng đồng. Các bên liên quan không bao giờ bị ép buộc tham gia DAO — họ chỉ tham gia sau khi hiểu rõ các quy tắc quản trị nó. Không cần phải tin tưởng vào một agent hành động thay mặt mình, mà thay vào đó, họ hoạt động như một thành viên của nhóm có lợi ích đồng nhất.

Lợi ích của người sở hữu token là đồng nhất, vì bản chất của DAO thúc đẩy họ không hành động vì mục đích xấu. Vì họ có lợi ích gắn liền với mạng lưới nên họ mong muốn mạng lưới thành công. Hành động ngược lại sẽ đi ngược lại chính lợi ích riêng của họ.

4. Nguồn gốc của DAO (Tổ chức tự trị phi tập trung) và lý do ra đời

"The DAO" là một phiên bản sơ khai của tổ chức tự trị phi tập trung hiện đại. Ra mắt năm 2016, nó được thiết kế để trở thành một tổ chức tự động hoạt động dưới hình thức quỹ đầu tư mạo hiểm.

Người sở hữu token DAO có thể thu lợi từ các khoản đầu tư của tổ chức, thông qua việc nhận cổ tức hoặc hưởng lợi từ việc giá token tăng. The DAO ban đầu được xem là một dự án đổi mới và đã huy động được 150 triệu USD giá trị ether (ETH), một trong những nỗ lực gọi vốn cộng đồng lớn nhất thời điểm đó.

The DAO ra mắt vào ngày 30 tháng 4 năm 2016, sau khi kỹ sư giao thức Ethereum Christoph Jentzsch phát hành mã nguồn mở cho một tổ chức đầu tư dựa trên nền tảng Ethereum. Nhà đầu tư mua token DAO bằng cách chuyển ether vào hợp đồng thông minh.

Vài ngày sau đợt bán token, một số nhà phát triển bày tỏ lo ngại rằng lỗi trong hợp đồng thông minh của The DAO có thể khiến kẻ xấu rút cạn quỹ. Một đề xuất quản trị nhằm sửa lỗi đã được đưa ra, nhưng kẻ tấn công đã khai thác lỗi trước, rút 60 triệu USD giá trị ETH từ ví của The DAO.

Vào thời điểm đó, khoảng 14% lượng ETH đang lưu hành được đầu tư vào The DAO. Vụ hack này giáng một đòn nặng nề vào DAO nói chung và vào mạng lưới Ethereum, khi đó mới chỉ được một năm tuổi. Cộng đồng Ethereum tiếp tục tranh luận để tìm ra hướng xử lý. Đồng sáng lập Ethereum, Vitalik Buterin, ban đầu đề xuất một soft fork nhằm đưa địa chỉ của kẻ tấn công vào danh sách đen và ngăn chặn việc di chuyển số tiền đó.

Kẻ tấn công, hoặc ai đó mạo danh, đã phản hồi đề xuất này và tuyên bố đã có được số tiền đó một cách "hợp pháp", theo đúng quy tắc của hợp đồng thông minh. Người này cũng tuyên bố sẵn sàng thực hiện hành động pháp lý đối với bất kỳ ai cố gắng thu hồi số tiền đó.

Kẻ tấn công thậm chí còn đe dọa dùng một phần số tiền đánh cắp để hối lộ các thợ đào ETH nhằm ngăn chặn nỗ lực soft fork. Sau các cuộc thảo luận tiếp theo, hard fork được quyết định là giải pháp.

Hard fork này được triển khai nhằm đưa lịch sử mạng lưới Ethereum quay trở lại thời điểm trước khi The DAO bị hack, phân bổ lại số tiền bị đánh cắp vào một hợp đồng thông minh để nhà đầu tư có thể rút ra. Những người phản đối động thái này đã từ chối hard fork và tiếp tục ủng hộ phiên bản mạng lưới cũ, được gọi là Ethereum Classic (ETC).

5. Nhược điểm của tổ chức tự trị phi tập trung (DAO)

Tổ chức tự trị phi tập trung không hoàn hảo. Đây là một công nghệ rất mới nên đã vấp phải nhiều chỉ trích, do những lo ngại kéo dài về tính hợp pháp, bảo mật và cơ cấu tổ chức.

Ví dụ, MIT Technology Review đã bày tỏ quan điểm cho rằng việc tin tưởng công chúng với những quyết định tài chính quan trọng là một ý tưởng tồi. MIT chia sẻ quan điểm này từ năm 2016, và dường như tổ chức này chưa hề thay đổi lập trường về DAO — ít nhất là chưa công khai.

Lỗ hổng trong hợp đồng thông minh đôi khi rất khó khắc phục ngay cả sau khi được phát hiện, đó cũng là lý do các vụ hack DAO làm dấy lên lo ngại về bảo mật.

DAO có thể được phân tán trên nhiều khu vực pháp lý khác nhau nhưng lại không có khung pháp lý riêng. Bất kỳ vấn đề pháp lý nào phát sinh cũng có thể khiến các bên liên quan phải đối mặt với những cuộc tranh chấp pháp lý phức tạp trên nhiều hệ thống luật địa phương khác nhau.

Ví dụ, vào tháng 7 năm 2017, Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch Hoa Kỳ (SEC) đã ban hành báo cáo kết luận rằng The DAO đã bán chứng khoán dưới hình thức token trên blockchain Ethereum mà không được phép, vi phạm một phần luật chứng khoán Hoa Kỳ.

6. Ví dụ về DAO

Tổ chức tự trị phi tập trung đã tạo được đà phát triển trong vài năm gần đây và hiện được tích hợp hoàn toàn vào nhiều dự án blockchain. Ví dụ, trong lĩnh vực tài chính phi tập trung (DeFi), DAO có thể được dùng để phi tập trung hóa hoàn toàn ứng dụng.

Tham khảo: Giải thích các dịch vụ DeFi tiềm năng và quy trình phát triển

Với một số người, mạng lưới tiền mã hóa Bitcoin (BTC) là ví dụ sớm nhất về một DAO đang tồn tại. Phần lớn người tham gia mạng lưới chưa từng gặp nhau, nhưng mạng lưới vẫn mở rộng nhờ sự đồng thuận của cộng đồng. Nó cũng không có cơ chế quản trị có tổ chức, mà thay vào đó dựa vào việc các thợ đào và node bày tỏ sự ủng hộ.

Tuy nhiên, theo tiêu chuẩn hiện nay, Bitcoin không được coi là một DAO. Vì dự án có cơ chế quản trị cho phép các bên liên quan bỏ phiếu về cách sử dụng quỹ, nên theo cách đánh giá hiện tại, Dash mới là DAO thực thụ đầu tiên.

Các DAO tiên tiến hơn khác, bao gồm các mạng lưới phi tập trung được xây dựng trên blockchain Ethereum, chịu trách nhiệm ra mắt các stablecoin được đảm bảo bằng tiền mã hóa. Trong một số trường hợp, tổ chức ban đầu khởi tạo các DAO này dần dần từ bỏ quyền kiểm soát dự án, và đến một ngày nào đó không còn liên quan gì đến dự án nữa.

Người sở hữu token có thể chủ động bỏ phiếu cho các đề xuất quản trị để thuê thêm cộng tác viên mới, bổ sung token mới làm tài sản thế chấp cho một coin, hoặc điều chỉnh các thông số khác.

Năm 2020, một giao thức cho vay DeFi đã ra mắt token quản trị riêng và phân phối thông qua quy trình liquidity mining. Về cơ bản, bất kỳ ai sử dụng giao thức đều nhận được token như một phần thưởng. Kể từ đó, các dự án khác đã sao chép và điều chỉnh mô hình này.

Hiện nay, danh sách các DAO là vô cùng lớn. Theo thời gian, nó đã trở thành một khái niệm rõ ràng, thu hút ngày càng nhiều sự chú ý. Một số dự án đang cố gắng đạt được sự phi tập trung hoàn toàn thông qua mô hình DAO, nhưng cũng cần lưu ý rằng mới chỉ vài năm trôi qua và chúng vẫn chưa đạt được các mục tiêu cuối cùng.

Là những tổ chức mang tính bản địa của internet, DAO có tiềm năng thay đổi hoàn toàn cách vận hành quản trị doanh nghiệp. Khi khái niệm này trưởng thành hơn và các vùng xám pháp lý mà chúng hoạt động trở nên rõ ràng hơn, ngày càng nhiều tổ chức có thể áp dụng mô hình DAO để quản lý một phần hoạt động của mình.

7. Các câu hỏi thường gặp về DAO

Tham khảo: Cointelegraph (What is a decentralized autonomous organization, and how does a DAO work?)